ÜNİTE VI : OSMANLI KÜLTÜR VE UYGARLIĞI
A) DEVLET YÖNETİMİ:
1- Merkezi Yönetim:
- Padişahın bulunduğu ve ülkeyi yönettiği yer merkezi yönetim yeridir.
- Osmanlı Devleti Osman Bey soyundan gelenlerce yönetilirdi. Osmanlı padişahları; bey, gazi, sultan, hakan, hünkar gibi unvanlar kullanırdı. Yavuz Sultan Selimden itibaren Halife unvanını da kullanmaya başladılar.
- Padişahın çocuklarına “Şehzade” yada “çelebi” denir; bunların öğretmenlerine de “lala” denirdi.(Selçukluda Atabey denilirdi). Kız çocuklarına “sultan” denir. Padişah arına da “valide sultan” denirdi.
- Ülke padişah ve ailesini ortak malı kabul edilirdi. İlk yıllarda padişahlık babadan oğla geçerken I. Ahmet’ten itibaren “Ekber ve Erşet” sistemine geçildi. Yani hanedan içinde en yaşlı ve aklı başında olanının başa geçmesi kabul edildi.
- Şehzadeler Lalaları ile birlikte sancaklara gönderilerek buralarda devlet işlerini öğrenirlerdi. Ancak I. Ahmet’ten itibaren sancağa çıkma usulü kaldırılarak şehzadelere “kafes usulü” getirildi. Yani saraya kapatıldı. Buda şehzadelerin ülke yönetimini öğrenmeden başa geçmelerine ve sarayda ölüm korkusu ile akli dengelerinin bozulmasına sebep oldu.
- Padişah ülkenin yönetiminden sorumlu idi. Yayınladığı yazılı emirlere “ferman” denirdi.Padişaha yardımcı olarak devlet işlerinin görüşüldüğü yere divan (Divan-ı Hümayun) denirdi. Divanlarda çeşitli konular görüşülür karara bağlanırdı. Fakat bu kararları padişah uygulamak yada uygulamamak konusunda serbesti.
Divan: İlk divanı Orhan Bey kurdu. Fatih Sultan Mehmet’e kadar divana padişahlar başkanlık ederken; Fatih’ten itibaren Sadrazamlar (Veziriazamlar) başkanlık etmeye başladı. Padişahlar perde arkasından toplantıları izledi. Divanı II. Mahmut kaldırarak yerine nazırlıkları (bakanlıkları) kurdu.
- Başlıca divan üyeleri şunlardır:
1- Veziriazam: Divanı yönetir. Padişahın mührünü taşır. Büyük devlet memurlarının atamasını yapardı.
2- Vezirler: Veziriazamın verdiği görevleri yerine getirirdi.Sayısı kuruluşta bir, fatih zamanında dört, Kanuni zamanında
yediye çıktı.
3- Kazasker: Divanda büyük davalara bakar (Adalet işlerine). Kadı ve müderrislerin atamasını yapardı.Rumeli ve Anadolu
Kazaskeri olarak iki tane idi. Rumeli’deki daha üstündür.
4- Defterdar: Devletin gelir giderini hesaplar; bütçeyi hazırlardı. Şimdiki maliye bakanına benzetebiliriz. Buda Rumeli ve
Anadolu defterdarı diye ikiye ayrılırdı.
5- Nişancı: Padişahın ferman ve emirlerini yazar üzerine tuğrasını (imzasını) çekerdi. Ayrıca fethedilen toprakları kaydeder
ve iktaların dağıtımını düzenlerdi.
6- Şeyhülislam (Müftü): Yapılan işlerin dine uygun olup olmadığını karara bağlardı. Verdiği karar yazılarına “fetva” denirdi.
Kanuni zamanda divana katıldı.
7- Kaptan-ı Derya: Deniz kuvvetleri komutanıdır. Kanuni döneminde divana katıldı.
8- Reisülküttap: önceleri divan tutanaklarını yazarken 16. yüzyılda divan üyesi oldu. Dış işlerden sorumlu oldu.
** Ayrıca Yeniçeri ağası gerektiği zamanlarda divana katılırdı.
*** Şeyhülislam, Kaptan-ı Derya, ve Reisülküttap sonradan divan üyesi olmuştur.
2- Taşra Yönetimi:
- Ülke yönetim birimi olarak üçe ayrılırdı. Bunlar:
1- Merkeze Bağlı Eyaletler (Salyanesiz): Merkeze bağlı olup Rumeli ve Anadolu eyaletleri diye ikiye ayrılır. Topraklarında
dirlik sistemi uygulanırdı.
2- Özel yönetimli Eyaletler (Salyaneli ): Yöneticileri padişah tarafından atanırdı. Bu eyaletlerin geliri iltizam sistemine göre
toplanırdı. Devlet bu eyaletlerin vergisini peşin alırdı. Alınan bu vergiye yıllık anlamına gelen “salyane” deniliyordu.
Bağdat, Basra, Yemen, Mısır, Trablusgarp, Tunus, Cezayir, Habeşistan başlıcalarıdır.
3- İmtiyazlı (Ayrıcalıklı) Eyaletler: Bunlar iç işlerinde serbest dış işlerinde Osmanlıya bağlıydı. Yöneticisini halk seçer
padişah onaylardı. Vergi öderler ve asker gönderirlerdi. Kırım, Eflak, Boğdan, Erdel ve Hicaz Emirliği başlıcalarıdır.
- ** Ülke eyaletlere, eyaletler sancaklara, sancaklar kazalara ve köylere ayrılmıştır.
- ** Eyaletleri “Beylerbeyi”, sancakları “Sancak beyi”, kazalarda adalet işlerine “kadı” asayiş işlerine “subaşı” bakardı.
*** İltizam Usulü: Salyaneli eyaletlerin vergisini açık artırma ile en çok parayı verene verilmesi usulüdür. Devlet vergiyi peşin alırdı. İltizamı alan kişiye “mültezim” denir, mültezimler vergileri toplardı. Mültezimler zamanla haltan ağır vergiler almaya başlamış buda bu eyaletteki halkın isyan etmesine sebep olmuştur. İltizam Tanzimat ve Islahat Fermanı ile kaldırılmaya çalışılmış fakat başarılı olunamamıştır.
3- Toprak Yönetimi:
- Toprakları iki ana kısma ayırabiliriz . Bunlar; mülk ve miri (devlete ait) topraklar diye ayrılır.
- Mülk toraklardan Müslümanlarda olanlara “öşrü” gayrimüslimlerde olanlara “haraci” topraklar denirdi.
- Osmanlı topraklarının esasını miri topraklar oluştururdu. Alınan topraklar devlete ait olup belli kısımlara ayrılırdı. Bunlar:
1- Dirlik Topraklar: Kendi içinde gelirine göre üçe ayrılırdı.
a) Has: Geliri 100.000 akçeden fazla olup padişah yakınlarına ve beylerbeyi divan üyeleri gibi yüksek devlet memurlarına
verilir.
b) Zeamet: Geliri 20.000- 100.000 akçe arasında olup orta dereceli memurlara verilirdi.
c) Tımar : geliri 3.000 – 20.000 akçe arasındaki topraklardır. Savaşta yaralılık gösterenlere, cami imamlarına, saray
görevlilerine verilirdi.
2- Vakıf Topraklar: Geliri hayır kurumlarına ayrılan topraklardır. Buraları kadılar denetlemiştir.
3- Yurtluk Topraklar: Sınır boyundaki asker ve yöneticilere verilen topraktır.
4- Ocaklık Topraklar: Gelir kale komutanlarına ve tersane görevlilerine verilen topraklardır.
5- Mukataa Topraklar: Geliri mültezimlerce toplanıp doğrudan Osmanlı hazinesine aktarılan toprak birimidir.
Dirlik (Tımar yada İkta) Sistemi: Fethedilen toprakların kişilere dağıtılarak kişilerin maaşları ,üretim ve de asker beslendiği sistemdir. Bunun yararları: devlete yük olmadan asker beslendi, memurların maaşı karşılandı, üretimin sürekliliği sağlandı,ve dirlik askerleri bulundukları bölgenin güvenliğini sağladı.
4- Maliye (Ekonomi):
- Osmanlının ilk parasını Osman Bey bastırmış, ilk altın parayı Fatih Sultan Mehmet bastırmış, ilk kağıt parayı da Abdülmecit bastırmıştır. Kağıt paraya “Kaime” denirdi.
- Hazine Yavuz Sultan Selim zamanında en zengin dönemini yaşamıştır.
- Tarhuncu Ahmet Paşa ilk Osmanlı bütçesini hazırladı.
- İlk defa dış borç Abdülmecit zamanında Kırım Savaşı sırasında (1854) İngiltere’den alındı. Alınan dış borçlar düzgün kullanılıp ödenemeyince “Düyun-u Umumiye İdaresi” (Genel Borçlar Dairesi) Avrupalı devletlerce kuruldu (1881). Böylece Osmanlının yer altı ve yer üstü zenginliklerine el konularak borçlar tahsil edilmeye başlanmıştır.
- **Maliyenin gelirleri: Müslümanlardan alınan “öşür”, gayrimüslimlerden alınan “haraç” ve “cizye” vergileri; savaşlardan elde edilen ganimetler; gümrük, maden, orman, tuzla gelirleri ve bağlı beyliklerden gelen vergilerdir.
- Fethedilen yerlerin ödeyeceği vergiler “tahrir defteri”ne kaydedilirdi.
- Halktan alınan vergiler.: 1- Öşür: Müslüman halktan ürünün onda biri oranında alınan vergidir. 2- Haraç: Gayrimüslimlerin topraklarından alınan vergilerdir. 3- Cizye:Gayrimüslimlerden askerlik görevi yerine alınan vergidir. 4- Çiftbozan: toprağını ekmeyenlerden ve bırakanlardan alınan vergi 5- Ağnam: Koyun keçi sayısına göre alınan vergi 6- Avarız: Olağanüstü durumlarda alınan vergi 7- Peşkeş: Halkın devlet memurlarına verdiği vergi
-*** Maliyenin bozulma nedenleri: 1- coğrafi Keşiflerle İpek ve Baharat Yolunun önemini yitirmesi.
2- Kapitülasyonların yaygınlaşması 3- savaşların uzaması ve kaybedilmesi ile ganimetlerin azalması.
4- Saray masraflarının artması 5- Sanayi devrimi ile küçük atölyedeki üretimin sona ermesi.
6- Dirlik sisteminin bozulması 7- Yeniçeri sayısının artması 8- Dış borçlar ve Düyun-u Umumiye İdaresi
5- Askeri Sistem ( Ordu ):
- Osmanlı ordusu kara ve deniz gücü olarak iki ana kısımdan oluşmaktaydı.
OSMANLI ORDUSU
Kara Ordusu Deniz Ordusu (Donanma)
1- Kapıkulu Ocakları 2- Eyalet Askerleri 3-Yardımcı Kuvvetler
- Tımarlı Sipahiler Kırım, Eflak,
- Akıncılar Boğdan askerleri
Piyadeler Süvariler - Azaplar
- Acemi Ocağı - Sipahi - Deliler
- Yeniçeriler - Silahtar - Gönüllüler
- Cebeciler - Sağ Ulufeciler - Beşliler
- Topçular - Sol Ulufeciler - Yayalar
- Topçu Arabacıları - Sağ garipler - Müsellemler
- Humbaracılar - Sol Garipler
- Lağımcılar
- Sakalar
- Kara ordusu kendi içinde ; kapıkulu ordusu, eyalet askerleri
ve yardımcı kuvvetler olarak üçe ayrılırdı.
A) Kara Ordusu:
1- Kapıkulu Ordusu: - Devşirme sistemi ile kurulurdu.
- Devletten üç ayda bir “Ulufe” denilen maaş alırlardı.
- Padişah değiştiğinde “cülus” bahşişi alırlardı.
- Merkezde bulunur askerlik dışında iş yapmazlardı.
- İki kısma ayrılır:
1- Kapıkulu Piyadeleri:
* Acemioğlanlar Ocağı: Türk İslam geleneğine göre
yetişenler burada yeteneklerine göre ayrılırdı.
* Yeniçeri Ocağı: Padişahı korurdu. İstanbul isyanlarında
sürekli ayaklanan askeri ocaktır.
* Cebeciler: Silahları koruyup onarır.
* Topçular: Topları yaparlar ve topları kullanırlar.
* Top arabacıları: Topları gideceği yere taşırdılar.
* Humbaracılar:Havan toplarını ve el bombalarını hazırlar ve
kullanır.
* Lağımcılar: Kale duvarlarını çökertmekle görevliydiler.
* Sakalar:Askerlerin sularını taşırdı.
2- Kapıkulu Süvarileri:
*Sipahi: Padişahı koruyan atlı birlik.
* Silahtar: Padişah çadırını ve silahları korur.
* Sağ ve Sol Ulufeciler:Saltanat sancağını (bayrağını) korur.
* Sağ ve Sol Garipler:Ordu hazinesini korur.
2- Eyalet Askerleri:
*Tımarlı Sipahiler: Dirlik topraklarda beslenen askerdir.
* Akıncılar: Ordunun önünde gidip düşmana akın yapan
küçük birliklerdir.
*Azaplar, Deliler, Gönüllüler, Beşliler, Yayalar ve Müsellemler
diğer gruplardır.
3- Yardımcı Kuvvetler:
Osmanlıya bağlı devletlerden gelen askerlerdir.
En önemlisi Kırım birlikleridir.
B) Deniz Ordusu:
- Osmanlı donanmasının temeli Karesioğulları Beyliğinin alınması ve onların donanması üzerine kuruldu.( Orhan Bey zamanında). İlk tersane (gemi yapım yeri) Gelibolu’da Yıldırım Bayezit tarafından kuruldu. Osmanlı donanması Fatih Sultan Mehmet’ten itibaren güçlenmeye başladı. Kanuni Sultan Süleyman döneminde en güçlü dönemini yaşadı.
- ** Deniz askerlerine “Levent” subaylarına “Reis” en büyük komutanlarına da Kaptan-ı Derya denirdi.
- Başlıca tersaneler; Gelibolu, İzmit İstanbul, Süveyş, Rusçuk, Sinop ve Basra’dadır.
- Osmanlı donanması 1571’de İnebahtı’da , 1770’te Çeşme’de, 1827’de Navarin’de, 1853’te Sinop’ta olmak üzere dört kez yakılmıştır.
- Son Osmanlı donanmasını Abdülaziz oluşturmuş, II. Abdülhamit döneminde gemiler Haliçte çürümeye terkedilmiştir.
B) HUKUK SİSTEMİ İLE SOSYAL VE EKONOMİK YAŞAM
1- Hukuk Sistemi:
- Osmanlı hukuk sistemini Şer’i ve Örfi hukuk olarak iki kısma ayırabiliriz. Şer’i Hukuk din kurallarına göre uygulanan hukuktur. Örfi hukuk ise kanunlara (yasalara) göre uygulanan hukuktur.
- Şer-i konularda Şeyhülislam’ın verdiği yazılara da “fetva” denir.
- Dini mezhebi ne olursa olsun herkes kanun önünde eşit sayılırdı. Davalara kadılar bakardı. Kadılar medrese eğitimi görmüş kişilerdi. Davaların sonuçlarından memnun kalmayan Divan-ı Hümayuna başvurabilirdi. Buradaki davalara Kazaskerler bakardı
- Müslüman olmayanlar, ceza davaları dışındaki sorunlarını kendi yaşam ve inançlarına göre çözüme bağlarlardı.
- İlk önemli kanunname Fatih Sultan Mehmet’in hazırladığı “Kanunname-i Вli Osman” adını taşıyan kanunnamedir. Fatih bu kanunnamede taht kavgalarını önlemek için tahta geçen kardeşin diğer kardeşlerini öldürme yetkisini getirmiştir. Amaç ülkenin bütünlüğünü ve devamlılığını sağlamaktır.
- Kanuni Sultan Süleyman’ın hazırladığı “Kanuni Kanunnamesi” önemli kanunnamedir. Kanuni Sultan Süleyman kanunları düzenli uygulamasından dolayı Kanuni unvanını almıştır.
- Tanzimat Fermanı ile can ,mal namus güvenliği sağlanması ve herkesin mahkemeye çıkmadan cezalandırılmayacağı gibi maddelerle temel haklar güvence altına alındı.
- “Mecelle” Osmanlının İslam Hukukuna dayalı medeni kanunun adıdır. 1870’te Ahmet Cevdet paşa başkanlığındaki bir kurul hazırlamıştır.
2- Sosyal Yaşam:
- Osmanlı içinde Müslümanlarla birlikte Hıristiyan, Yahudilerden oluşurdu. Ayrıca Sırp, Macar, Bulgar, Ermeni gibi bir çok ulus bir arada yaşamaktaydı.
- Osmanlı devletinde halk, askeriler (yönetenler) ve reaya (yönetilenler) olmak üzere iki kısma ayrılırdı. Aralarındaki tek
belirleyici fark askeriler vergi vermez, reaya vergi verirdi.
1- Askeriler: Padişahın hizmetinde ve kamu yönetiminde olanlar bu grubu oluştururdu. Devlet ileri gelenleri, memurlar ve askerler bu gruptandır.
2- Reaya: Ticaret ve tarımla uğraşan Müslüman olup olmayan herkese reaya denirdi.
- Reaya yaşadığı yeren göre şehirli, köylü ve göçebe olmak üzere üçe ayrılırdı.Şehirde oturanlar ticaret, esnaf ve zanaatkarlıkla; köydekiler tarım ve hayvancılıkla; göçebeler daha çok hayvancılıkla geçimini sağlardı.
- Halkın büyük çoğunluğu Müslüman’dı ancak diğer dinlere inananlara dini yönden baskı yapılmazdı.
3- Ekonomik Yaşam:
- Osmanlı ekonomisi tarıma dayanırdı. Tarımda üretimin devamlılığını sağlamak için toprağını terk edenlerden çiftbozan vergisi alınırdı. Böylece tarım üretiminin sürekliliği sağlanırdı.
- Ayrıca hayvancılık, sanat ve ticarete de çok önem verilirdi. Dokumacılık, dericilik, bakırcılık, silah yapımı gelişmişti.
- Osmanlı önemli ticaret yolları üzerinde bulunuyordu. Yollarda hanlar ve kervansaraylar yaptırılmış her türlü güvenlik önlemleri alınmıştı.
- Osmanlılar dış ülkelere yün, pamuk, ipek, deri, sünger, zımpara taşı, incir, kuru üzüm, kök boya, zeytin yağı, halı, afyon satıyordu. Dış ülkelerden çuha, kağıt, cam, kürk gibi maddeler alıyordu.
- Sanayi İnkılabı ile birlikte Osmanlı ekonomisi zayıflamış. Ufak atölyeler kapanmış ve zamanla dışa bağımlı bir ekonomik yapıya sahip olmaya başlamıştır.
C) EĞİTİM, ÖĞRETİM, BİLİM VE SANAT:
1- Eğitim ve Öğretim:
- İlk okuma yazma “sıbyan mektepleri”nde verilirdi. Bunlara mahalle mektebi de denir. Tanzimat’tan sonra sıbyan mekteplerine dokunulmadan “iptidai” denilen yeni ilkokullar açıldı.
- Osmanlı eğitim ve öğretim kurumlarının başında medreseler gelirdi. İlk medrese Orhan Bey zamanında İznik’te kuruldu. Medreseleri bitirenler kadılık, müderrislik, müftülük, nişancılık, defterdarlık, imamlık gibi görevler alırlardı.
- devlet adamı yetiştirmek için “Enderun” adı verilen saray okulları açılarak burada devlet adamları yetiştirilmeye başladı. Enderun’da daha çok devşirme çocuklar eğitilirdi.
Müslüman olmayan vatandaşlar kendilerine ait kurumlarda eğitim görmekteydi.
- Mesleki eğitim loncalarda verilirdi. Loncaya önce çırak olarak başlanır sonra kalfa olunur, en son usta olunurdu. Usta olanlar kendi işyerlerini kurarlardı.
2- Bilim:
- Bilim adamları padişahlar tarafında sürekli desteklendi. Kuruluş döneminin ilk müderrisi olan Kayserili Davut, felsefe ve mantıkta ün yapmıştı. Fatih döneminde Ali Kuşçu astronomi ve matematik alanında büyük başarı gösterdi.
-Piri Reis’in “Kitab-ı Bahriye” adlı eseri denizcilikle ilgili bilgi veren önemli kitaptı.
- Daha sonraki dönemlerde bilimsel çalışmalar yabancı eserlerin Türkçe’ye tercümesi şeklinde oldu.
3- Sanat:
- Mimari gelişmiştir. Selçuklu ve Bizans mimarisi örnek alındı.
- Cami, medrese, köprü, çeşme, saray ve kervansaraylar yapmışlardır.
- Mimar Sinan’ın İstanbul’da Şehzade ve Süleymaniye Cami, Edirne’de Selimiye Cami ünlü eserleridir.
- Çinicilik, Oymacılık, kakmacılık, nakkaşlık ve hattatlık gelişmiştir.
- Halıcılık da yaygındır.
- Heykel ve resim dinin etkisi ile fazla gelişmemiştir. Bunun yerine minyatür sanatı gelişme gösterdi.
- Fatih Sultan Mehmet dönemin ünlü ressamı Bellini’ye resmini yaptırdı.
A) DEVLET YÖNETİMİ:
1- Merkezi Yönetim:
- Padişahın bulunduğu ve ülkeyi yönettiği yer merkezi yönetim yeridir.
- Osmanlı Devleti Osman Bey soyundan gelenlerce yönetilirdi. Osmanlı padişahları; bey, gazi, sultan, hakan, hünkar gibi unvanlar kullanırdı. Yavuz Sultan Selimden itibaren Halife unvanını da kullanmaya başladılar.
- Padişahın çocuklarına “Şehzade” yada “çelebi” denir; bunların öğretmenlerine de “lala” denirdi.(Selçukluda Atabey denilirdi). Kız çocuklarına “sultan” denir. Padişah arına da “valide sultan” denirdi.
- Ülke padişah ve ailesini ortak malı kabul edilirdi. İlk yıllarda padişahlık babadan oğla geçerken I. Ahmet’ten itibaren “Ekber ve Erşet” sistemine geçildi. Yani hanedan içinde en yaşlı ve aklı başında olanının başa geçmesi kabul edildi.
- Şehzadeler Lalaları ile birlikte sancaklara gönderilerek buralarda devlet işlerini öğrenirlerdi. Ancak I. Ahmet’ten itibaren sancağa çıkma usulü kaldırılarak şehzadelere “kafes usulü” getirildi. Yani saraya kapatıldı. Buda şehzadelerin ülke yönetimini öğrenmeden başa geçmelerine ve sarayda ölüm korkusu ile akli dengelerinin bozulmasına sebep oldu.
- Padişah ülkenin yönetiminden sorumlu idi. Yayınladığı yazılı emirlere “ferman” denirdi.Padişaha yardımcı olarak devlet işlerinin görüşüldüğü yere divan (Divan-ı Hümayun) denirdi. Divanlarda çeşitli konular görüşülür karara bağlanırdı. Fakat bu kararları padişah uygulamak yada uygulamamak konusunda serbesti.
Divan: İlk divanı Orhan Bey kurdu. Fatih Sultan Mehmet’e kadar divana padişahlar başkanlık ederken; Fatih’ten itibaren Sadrazamlar (Veziriazamlar) başkanlık etmeye başladı. Padişahlar perde arkasından toplantıları izledi. Divanı II. Mahmut kaldırarak yerine nazırlıkları (bakanlıkları) kurdu.
- Başlıca divan üyeleri şunlardır:
1- Veziriazam: Divanı yönetir. Padişahın mührünü taşır. Büyük devlet memurlarının atamasını yapardı.
2- Vezirler: Veziriazamın verdiği görevleri yerine getirirdi.Sayısı kuruluşta bir, fatih zamanında dört, Kanuni zamanında
yediye çıktı.
3- Kazasker: Divanda büyük davalara bakar (Adalet işlerine). Kadı ve müderrislerin atamasını yapardı.Rumeli ve Anadolu
Kazaskeri olarak iki tane idi. Rumeli’deki daha üstündür.
4- Defterdar: Devletin gelir giderini hesaplar; bütçeyi hazırlardı. Şimdiki maliye bakanına benzetebiliriz. Buda Rumeli ve
Anadolu defterdarı diye ikiye ayrılırdı.
5- Nişancı: Padişahın ferman ve emirlerini yazar üzerine tuğrasını (imzasını) çekerdi. Ayrıca fethedilen toprakları kaydeder
ve iktaların dağıtımını düzenlerdi.
6- Şeyhülislam (Müftü): Yapılan işlerin dine uygun olup olmadığını karara bağlardı. Verdiği karar yazılarına “fetva” denirdi.
Kanuni zamanda divana katıldı.
7- Kaptan-ı Derya: Deniz kuvvetleri komutanıdır. Kanuni döneminde divana katıldı.
8- Reisülküttap: önceleri divan tutanaklarını yazarken 16. yüzyılda divan üyesi oldu. Dış işlerden sorumlu oldu.
** Ayrıca Yeniçeri ağası gerektiği zamanlarda divana katılırdı.
*** Şeyhülislam, Kaptan-ı Derya, ve Reisülküttap sonradan divan üyesi olmuştur.
2- Taşra Yönetimi:
- Ülke yönetim birimi olarak üçe ayrılırdı. Bunlar:
1- Merkeze Bağlı Eyaletler (Salyanesiz): Merkeze bağlı olup Rumeli ve Anadolu eyaletleri diye ikiye ayrılır. Topraklarında
dirlik sistemi uygulanırdı.
2- Özel yönetimli Eyaletler (Salyaneli ): Yöneticileri padişah tarafından atanırdı. Bu eyaletlerin geliri iltizam sistemine göre
toplanırdı. Devlet bu eyaletlerin vergisini peşin alırdı. Alınan bu vergiye yıllık anlamına gelen “salyane” deniliyordu.
Bağdat, Basra, Yemen, Mısır, Trablusgarp, Tunus, Cezayir, Habeşistan başlıcalarıdır.
3- İmtiyazlı (Ayrıcalıklı) Eyaletler: Bunlar iç işlerinde serbest dış işlerinde Osmanlıya bağlıydı. Yöneticisini halk seçer
padişah onaylardı. Vergi öderler ve asker gönderirlerdi. Kırım, Eflak, Boğdan, Erdel ve Hicaz Emirliği başlıcalarıdır.
- ** Ülke eyaletlere, eyaletler sancaklara, sancaklar kazalara ve köylere ayrılmıştır.
- ** Eyaletleri “Beylerbeyi”, sancakları “Sancak beyi”, kazalarda adalet işlerine “kadı” asayiş işlerine “subaşı” bakardı.
*** İltizam Usulü: Salyaneli eyaletlerin vergisini açık artırma ile en çok parayı verene verilmesi usulüdür. Devlet vergiyi peşin alırdı. İltizamı alan kişiye “mültezim” denir, mültezimler vergileri toplardı. Mültezimler zamanla haltan ağır vergiler almaya başlamış buda bu eyaletteki halkın isyan etmesine sebep olmuştur. İltizam Tanzimat ve Islahat Fermanı ile kaldırılmaya çalışılmış fakat başarılı olunamamıştır.
3- Toprak Yönetimi:
- Toprakları iki ana kısma ayırabiliriz . Bunlar; mülk ve miri (devlete ait) topraklar diye ayrılır.
- Mülk toraklardan Müslümanlarda olanlara “öşrü” gayrimüslimlerde olanlara “haraci” topraklar denirdi.
- Osmanlı topraklarının esasını miri topraklar oluştururdu. Alınan topraklar devlete ait olup belli kısımlara ayrılırdı. Bunlar:
1- Dirlik Topraklar: Kendi içinde gelirine göre üçe ayrılırdı.
a) Has: Geliri 100.000 akçeden fazla olup padişah yakınlarına ve beylerbeyi divan üyeleri gibi yüksek devlet memurlarına
verilir.
b) Zeamet: Geliri 20.000- 100.000 akçe arasında olup orta dereceli memurlara verilirdi.
c) Tımar : geliri 3.000 – 20.000 akçe arasındaki topraklardır. Savaşta yaralılık gösterenlere, cami imamlarına, saray
görevlilerine verilirdi.
2- Vakıf Topraklar: Geliri hayır kurumlarına ayrılan topraklardır. Buraları kadılar denetlemiştir.
3- Yurtluk Topraklar: Sınır boyundaki asker ve yöneticilere verilen topraktır.
4- Ocaklık Topraklar: Gelir kale komutanlarına ve tersane görevlilerine verilen topraklardır.
5- Mukataa Topraklar: Geliri mültezimlerce toplanıp doğrudan Osmanlı hazinesine aktarılan toprak birimidir.
Dirlik (Tımar yada İkta) Sistemi: Fethedilen toprakların kişilere dağıtılarak kişilerin maaşları ,üretim ve de asker beslendiği sistemdir. Bunun yararları: devlete yük olmadan asker beslendi, memurların maaşı karşılandı, üretimin sürekliliği sağlandı,ve dirlik askerleri bulundukları bölgenin güvenliğini sağladı.
4- Maliye (Ekonomi):
- Osmanlının ilk parasını Osman Bey bastırmış, ilk altın parayı Fatih Sultan Mehmet bastırmış, ilk kağıt parayı da Abdülmecit bastırmıştır. Kağıt paraya “Kaime” denirdi.
- Hazine Yavuz Sultan Selim zamanında en zengin dönemini yaşamıştır.
- Tarhuncu Ahmet Paşa ilk Osmanlı bütçesini hazırladı.
- İlk defa dış borç Abdülmecit zamanında Kırım Savaşı sırasında (1854) İngiltere’den alındı. Alınan dış borçlar düzgün kullanılıp ödenemeyince “Düyun-u Umumiye İdaresi” (Genel Borçlar Dairesi) Avrupalı devletlerce kuruldu (1881). Böylece Osmanlının yer altı ve yer üstü zenginliklerine el konularak borçlar tahsil edilmeye başlanmıştır.
- **Maliyenin gelirleri: Müslümanlardan alınan “öşür”, gayrimüslimlerden alınan “haraç” ve “cizye” vergileri; savaşlardan elde edilen ganimetler; gümrük, maden, orman, tuzla gelirleri ve bağlı beyliklerden gelen vergilerdir.
- Fethedilen yerlerin ödeyeceği vergiler “tahrir defteri”ne kaydedilirdi.
- Halktan alınan vergiler.: 1- Öşür: Müslüman halktan ürünün onda biri oranında alınan vergidir. 2- Haraç: Gayrimüslimlerin topraklarından alınan vergilerdir. 3- Cizye:Gayrimüslimlerden askerlik görevi yerine alınan vergidir. 4- Çiftbozan: toprağını ekmeyenlerden ve bırakanlardan alınan vergi 5- Ağnam: Koyun keçi sayısına göre alınan vergi 6- Avarız: Olağanüstü durumlarda alınan vergi 7- Peşkeş: Halkın devlet memurlarına verdiği vergi
-*** Maliyenin bozulma nedenleri: 1- coğrafi Keşiflerle İpek ve Baharat Yolunun önemini yitirmesi.
2- Kapitülasyonların yaygınlaşması 3- savaşların uzaması ve kaybedilmesi ile ganimetlerin azalması.
4- Saray masraflarının artması 5- Sanayi devrimi ile küçük atölyedeki üretimin sona ermesi.
6- Dirlik sisteminin bozulması 7- Yeniçeri sayısının artması 8- Dış borçlar ve Düyun-u Umumiye İdaresi
5- Askeri Sistem ( Ordu ):
- Osmanlı ordusu kara ve deniz gücü olarak iki ana kısımdan oluşmaktaydı.
OSMANLI ORDUSU
Kara Ordusu Deniz Ordusu (Donanma)
1- Kapıkulu Ocakları 2- Eyalet Askerleri 3-Yardımcı Kuvvetler
- Tımarlı Sipahiler Kırım, Eflak,
- Akıncılar Boğdan askerleri
Piyadeler Süvariler - Azaplar
- Acemi Ocağı - Sipahi - Deliler
- Yeniçeriler - Silahtar - Gönüllüler
- Cebeciler - Sağ Ulufeciler - Beşliler
- Topçular - Sol Ulufeciler - Yayalar
- Topçu Arabacıları - Sağ garipler - Müsellemler
- Humbaracılar - Sol Garipler
- Lağımcılar
- Sakalar
- Kara ordusu kendi içinde ; kapıkulu ordusu, eyalet askerleri
ve yardımcı kuvvetler olarak üçe ayrılırdı.
A) Kara Ordusu:
1- Kapıkulu Ordusu: - Devşirme sistemi ile kurulurdu.
- Devletten üç ayda bir “Ulufe” denilen maaş alırlardı.
- Padişah değiştiğinde “cülus” bahşişi alırlardı.
- Merkezde bulunur askerlik dışında iş yapmazlardı.
- İki kısma ayrılır:
1- Kapıkulu Piyadeleri:
* Acemioğlanlar Ocağı: Türk İslam geleneğine göre
yetişenler burada yeteneklerine göre ayrılırdı.
* Yeniçeri Ocağı: Padişahı korurdu. İstanbul isyanlarında
sürekli ayaklanan askeri ocaktır.
* Cebeciler: Silahları koruyup onarır.
* Topçular: Topları yaparlar ve topları kullanırlar.
* Top arabacıları: Topları gideceği yere taşırdılar.
* Humbaracılar:Havan toplarını ve el bombalarını hazırlar ve
kullanır.
* Lağımcılar: Kale duvarlarını çökertmekle görevliydiler.
* Sakalar:Askerlerin sularını taşırdı.
2- Kapıkulu Süvarileri:
*Sipahi: Padişahı koruyan atlı birlik.
* Silahtar: Padişah çadırını ve silahları korur.
* Sağ ve Sol Ulufeciler:Saltanat sancağını (bayrağını) korur.
* Sağ ve Sol Garipler:Ordu hazinesini korur.
2- Eyalet Askerleri:
*Tımarlı Sipahiler: Dirlik topraklarda beslenen askerdir.
* Akıncılar: Ordunun önünde gidip düşmana akın yapan
küçük birliklerdir.
*Azaplar, Deliler, Gönüllüler, Beşliler, Yayalar ve Müsellemler
diğer gruplardır.
3- Yardımcı Kuvvetler:
Osmanlıya bağlı devletlerden gelen askerlerdir.
En önemlisi Kırım birlikleridir.
B) Deniz Ordusu:
- Osmanlı donanmasının temeli Karesioğulları Beyliğinin alınması ve onların donanması üzerine kuruldu.( Orhan Bey zamanında). İlk tersane (gemi yapım yeri) Gelibolu’da Yıldırım Bayezit tarafından kuruldu. Osmanlı donanması Fatih Sultan Mehmet’ten itibaren güçlenmeye başladı. Kanuni Sultan Süleyman döneminde en güçlü dönemini yaşadı.
- ** Deniz askerlerine “Levent” subaylarına “Reis” en büyük komutanlarına da Kaptan-ı Derya denirdi.
- Başlıca tersaneler; Gelibolu, İzmit İstanbul, Süveyş, Rusçuk, Sinop ve Basra’dadır.
- Osmanlı donanması 1571’de İnebahtı’da , 1770’te Çeşme’de, 1827’de Navarin’de, 1853’te Sinop’ta olmak üzere dört kez yakılmıştır.
- Son Osmanlı donanmasını Abdülaziz oluşturmuş, II. Abdülhamit döneminde gemiler Haliçte çürümeye terkedilmiştir.
B) HUKUK SİSTEMİ İLE SOSYAL VE EKONOMİK YAŞAM
1- Hukuk Sistemi:
- Osmanlı hukuk sistemini Şer’i ve Örfi hukuk olarak iki kısma ayırabiliriz. Şer’i Hukuk din kurallarına göre uygulanan hukuktur. Örfi hukuk ise kanunlara (yasalara) göre uygulanan hukuktur.
- Şer-i konularda Şeyhülislam’ın verdiği yazılara da “fetva” denir.
- Dini mezhebi ne olursa olsun herkes kanun önünde eşit sayılırdı. Davalara kadılar bakardı. Kadılar medrese eğitimi görmüş kişilerdi. Davaların sonuçlarından memnun kalmayan Divan-ı Hümayuna başvurabilirdi. Buradaki davalara Kazaskerler bakardı
- Müslüman olmayanlar, ceza davaları dışındaki sorunlarını kendi yaşam ve inançlarına göre çözüme bağlarlardı.
- İlk önemli kanunname Fatih Sultan Mehmet’in hazırladığı “Kanunname-i Вli Osman” adını taşıyan kanunnamedir. Fatih bu kanunnamede taht kavgalarını önlemek için tahta geçen kardeşin diğer kardeşlerini öldürme yetkisini getirmiştir. Amaç ülkenin bütünlüğünü ve devamlılığını sağlamaktır.
- Kanuni Sultan Süleyman’ın hazırladığı “Kanuni Kanunnamesi” önemli kanunnamedir. Kanuni Sultan Süleyman kanunları düzenli uygulamasından dolayı Kanuni unvanını almıştır.
- Tanzimat Fermanı ile can ,mal namus güvenliği sağlanması ve herkesin mahkemeye çıkmadan cezalandırılmayacağı gibi maddelerle temel haklar güvence altına alındı.
- “Mecelle” Osmanlının İslam Hukukuna dayalı medeni kanunun adıdır. 1870’te Ahmet Cevdet paşa başkanlığındaki bir kurul hazırlamıştır.
2- Sosyal Yaşam:
- Osmanlı içinde Müslümanlarla birlikte Hıristiyan, Yahudilerden oluşurdu. Ayrıca Sırp, Macar, Bulgar, Ermeni gibi bir çok ulus bir arada yaşamaktaydı.
- Osmanlı devletinde halk, askeriler (yönetenler) ve reaya (yönetilenler) olmak üzere iki kısma ayrılırdı. Aralarındaki tek
belirleyici fark askeriler vergi vermez, reaya vergi verirdi.
1- Askeriler: Padişahın hizmetinde ve kamu yönetiminde olanlar bu grubu oluştururdu. Devlet ileri gelenleri, memurlar ve askerler bu gruptandır.
2- Reaya: Ticaret ve tarımla uğraşan Müslüman olup olmayan herkese reaya denirdi.
- Reaya yaşadığı yeren göre şehirli, köylü ve göçebe olmak üzere üçe ayrılırdı.Şehirde oturanlar ticaret, esnaf ve zanaatkarlıkla; köydekiler tarım ve hayvancılıkla; göçebeler daha çok hayvancılıkla geçimini sağlardı.
- Halkın büyük çoğunluğu Müslüman’dı ancak diğer dinlere inananlara dini yönden baskı yapılmazdı.
3- Ekonomik Yaşam:
- Osmanlı ekonomisi tarıma dayanırdı. Tarımda üretimin devamlılığını sağlamak için toprağını terk edenlerden çiftbozan vergisi alınırdı. Böylece tarım üretiminin sürekliliği sağlanırdı.
- Ayrıca hayvancılık, sanat ve ticarete de çok önem verilirdi. Dokumacılık, dericilik, bakırcılık, silah yapımı gelişmişti.
- Osmanlı önemli ticaret yolları üzerinde bulunuyordu. Yollarda hanlar ve kervansaraylar yaptırılmış her türlü güvenlik önlemleri alınmıştı.
- Osmanlılar dış ülkelere yün, pamuk, ipek, deri, sünger, zımpara taşı, incir, kuru üzüm, kök boya, zeytin yağı, halı, afyon satıyordu. Dış ülkelerden çuha, kağıt, cam, kürk gibi maddeler alıyordu.
- Sanayi İnkılabı ile birlikte Osmanlı ekonomisi zayıflamış. Ufak atölyeler kapanmış ve zamanla dışa bağımlı bir ekonomik yapıya sahip olmaya başlamıştır.
C) EĞİTİM, ÖĞRETİM, BİLİM VE SANAT:
1- Eğitim ve Öğretim:
- İlk okuma yazma “sıbyan mektepleri”nde verilirdi. Bunlara mahalle mektebi de denir. Tanzimat’tan sonra sıbyan mekteplerine dokunulmadan “iptidai” denilen yeni ilkokullar açıldı.
- Osmanlı eğitim ve öğretim kurumlarının başında medreseler gelirdi. İlk medrese Orhan Bey zamanında İznik’te kuruldu. Medreseleri bitirenler kadılık, müderrislik, müftülük, nişancılık, defterdarlık, imamlık gibi görevler alırlardı.
- devlet adamı yetiştirmek için “Enderun” adı verilen saray okulları açılarak burada devlet adamları yetiştirilmeye başladı. Enderun’da daha çok devşirme çocuklar eğitilirdi.
Müslüman olmayan vatandaşlar kendilerine ait kurumlarda eğitim görmekteydi.
- Mesleki eğitim loncalarda verilirdi. Loncaya önce çırak olarak başlanır sonra kalfa olunur, en son usta olunurdu. Usta olanlar kendi işyerlerini kurarlardı.
2- Bilim:
- Bilim adamları padişahlar tarafında sürekli desteklendi. Kuruluş döneminin ilk müderrisi olan Kayserili Davut, felsefe ve mantıkta ün yapmıştı. Fatih döneminde Ali Kuşçu astronomi ve matematik alanında büyük başarı gösterdi.
-Piri Reis’in “Kitab-ı Bahriye” adlı eseri denizcilikle ilgili bilgi veren önemli kitaptı.
- Daha sonraki dönemlerde bilimsel çalışmalar yabancı eserlerin Türkçe’ye tercümesi şeklinde oldu.
3- Sanat:
- Mimari gelişmiştir. Selçuklu ve Bizans mimarisi örnek alındı.
- Cami, medrese, köprü, çeşme, saray ve kervansaraylar yapmışlardır.
- Mimar Sinan’ın İstanbul’da Şehzade ve Süleymaniye Cami, Edirne’de Selimiye Cami ünlü eserleridir.
- Çinicilik, Oymacılık, kakmacılık, nakkaşlık ve hattatlık gelişmiştir.
- Halıcılık da yaygındır.
- Heykel ve resim dinin etkisi ile fazla gelişmemiştir. Bunun yerine minyatür sanatı gelişme gösterdi.
- Fatih Sultan Mehmet dönemin ünlü ressamı Bellini’ye resmini yaptırdı.